Czym jest encefalopatia wątrobowa u psa?
Encefalopatia wątrobowa, czyli hepatic encephalopathy, to zespół objawów neurologicznych, z którym spotkał się prawdopodobnie każdy lekarz weterynarii w swojej praktyce. Do choroby dochodzi u psów z ostrą lub przewlekłą chorobą wątroby, u których występują zaburzenia krążenia lub u których doszło do uszkodzenia miąższu wątroby. Na skutek uwolnienia do krwi toksycznych związków – głównie amoniaku – dochodzi do upośledzenia czynności ośrodkowego układu nerwowego.
U niektórych psów z podwyższonym poziomem amoniaku objawy encefalopatii nie występuję, na podstawie czego wnioskować można, że zespół ten ma bardziej złożony mechanizm.
Encefalopatia może wystąpić w formie ostrej lub przewlekłej. W ostrych przypadkach konieczne jest pozbycie się wszystkich źródeł amoniaku i innych substancji toksycznych z przewodu pokarmowego.
W związku z tym, że objawy encefalopatii mogą ustąpić, może to wskazywać, że nie doszło do trwałego uszkodzenia mózgu.
Jakie są przyczyny encefalopatii wątrobowej u psów?
- Zespolenie wrotno oboczne – to nieprawidłowe połączenie naczyń krwionośnych omijających wątrobę. W efekcie krew, zamiast być filtrowana w wątrobie, przepływa bezpośrednio do krążenia ogólnego. W ten sposób amoniak i inne toksyny z jelit przedostają się do mózgu, powodując objawy encefalopatii wątrobowej.
- Zaburzenia enzymatyczne cyklu mocznikowego – W cyklu mocznikowym wątroba przekształca amoniak (produkt rozkładu białek) w mniej toksyczny mocznik. Gdy enzymy odpowiedzialne za ten proces działają nieprawidłowo (np. wrodzone defekty lub uszkodzenia wątroby), wzrasta poziom amoniaku we krwi. Nadmierne stężenie amoniaku może zaś szybko prowadzić do zaburzeń neurologicznych.
- Ostra niewydolność wątroby – pojawia się zwykle nagle – np. w wyniku zatrucia (lekami, toksynami), infekcji czy urazu. Gdy wątroba nie jest w stanie pełnić swojej funkcji filtrującej, we krwi gromadzą się szkodliwe substancje, które wywołują encefalopatię. Psy mogą wtedy wykazywać dezorientację, drgawki, a nawet śpiączkę.
- Przewlekła niewydolność wątroby – choroby wątroby, takie jak zapalenie wątroby czy zmiany marskie (zwłóknienie), przez długi czas powodują stopniowe pogorszenie funkcji tego narządu. Powolny spadek wydolności wątroby sprawia, że organizm przez jakiś czas kompensuje niedobory, ale finalnie nadmiar toksyn (w tym amoniaku) zaczyna szkodzić ośrodkowemu układowi nerwowemu.
- Krwawienia do przewodu pokarmowego – w przypadku krwawień do przewodu pokarmowego (np. przy wrzodach, uszkodzeniach błony śluzowej żołądka i jelit) dochodzi do rozkładu krwi w jelitach. Białko zawarte w krwi przekształca się w amoniak i inne związki, które trafiają do krwioobiegu psa. Jeśli wątroba jest osłabiona lub występuje zespolenie wrotno-oboczne, toksyny bez problemu atakują mózg.
- Zapalenie otrzewnej – może prowadzić do uwalniania dużych ilości cytokin i toksyn. Kiedy wątroba działa słabo lub jest przeciążona, te substancje mają ułatwiony dostęp do krwi i układu nerwowego. Dodatkowo stan zapalny może pogarszać przepływ krwi przez wątrobę, nasilając efekty encefalopatii.
- Hipoglikemia – wątroba odpowiada również za utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi. Gdy jest uszkodzona lub niewydolna, może dojść do hipoglikemii. Mózg potrzebuje glukozy jako głównego paliwa – zbyt niski jej poziom wywołuje zaburzenia neurologiczne, które często nakładają się na encefalopatię wątrobową, pogłębiając objawy.
- Hipokaliemia – prawidłowy poziom potasu (K⁺) jest ważny dla utrzymania równowagi elektrolitowej i właściwej pracy mięśni oraz nerwów. Niedobór potasu (hipokaliemia) może pogorszyć działanie wątroby i nasilić objawy encefalopatii. Dzieje się tak, ponieważ zaburzenia elektrolitowe wpływają na transport i metabolizm amoniaku, a także na ogólną kondycję organizmu.
Co sprzyja wystąpieniu encefalopatii wątrobowej?
Najważniejsze czynniki sprzyjające wystąpieniu encefalopatii wątrobowej u psów to:
- Azotemia
- Leki uspokajające i przeciwbólowe
- Krwawienia do przewodu pokarmowego
- Nadmiar białka w diecie
- Zakażenia
- Zaparcia
Jakie są objawy encefalopatii wątrobowej u psa?
U psów w początkowym stadium choroby może dojść jedynie do niewielkich zmian w zachowaniu: posmutnienie, drżenia włókien mięśniowych. Wśród subtelnych objawów wskazuje się również: brak łaknienia, osłabienie, ospałość, nudności, gorączkę, nadmierne ślinienie.
W ostrzejszym przebiegu może pojawić się śpiączka, a nawet ślepota. Pies może zacząć kręcić się w kółko, wykazywać niezborność ruchową. W stanach przewlekłych psy mogą wykazywać wielomocz i silne pragnienie. Charakterystycznym objawem encefalopatii jest pogorszenie się stanu psa 1-3. godziny po jedzeniu.
Rozpoznanie
Z uwagi na to, że objawy tej choroby nie są specyficzne bardzo ważne jest badanie kliniczne. Ważne jest oznaczenie stężenia amoniaku we krwi oraz test doustnego obciążenia chlorkiem amonu. Innym parametrem biochemicznym istotnym, podczas stawiania diagnozy jest stężenie mocznika we krwi. Ostateczne potwierdzenie choroby wykonuje się na podstawie badania histopatologicznego wycinka wątroby.
Leczenie
Leczenie encefalopatii wątrobowej u psów skupia się na zmniejszeniu ilości amoniaku wytwarzanego i wchłanianego w jelitach. Pierwszym krokiem bywa zmiana diety – ograniczenie nadmiaru białka, ale bez przesady, bo pies nadal potrzebuje odpowiedniej ilości aminokwasów. Najlepiej postawić na łatwo przyswajalne białko i węglowodany jako główne źródło energii. Czasami dodatkowo zwiększa się w diecie udział tzw. aminokwasów rozgałęzionych kosztem aromatycznych, bo może to korzystnie wpływać na obniżenie poziomu amoniaku.
Jeżeli sama dieta nie przynosi poprawy, sięga się po farmakologiczne metody ograniczania wchłaniania amoniaku. Najczęściej stosuje się laktulozę (w postaci syropu doustnego, sondy nosowo-żołądkowej, a nawet lewatywy), bo przyspiesza przejście pokarmu przez jelita (mniej czasu na wchłanianie amoniaku), a dodatkowo obniża pH w jelitach i zamienia amoniak (NH3) w trudniej wchłanialny jon (NH4⁺).
Często stosuje się też antybiotyki zwalczające bakterie wytwarzające ureazę, głównie neomycynę. Ostatnio coraz więcej mówi się o ryfaksyminie – jest bezpieczniejsza, bo praktycznie nie wchłania się z jelit i nie szkodzi nerkom ani słuchowi. Do tego, aby wspomóc usuwanie amoniaku, podaje się ornitynę, która pomaga w wiązaniu tego związku.
Naukowcy wciąż szukają nowych metod. Eksperymentują na przykład z podawaniem związków blokujących receptory benzodiazepinowe (jak sarmazenil czy flumazenil) albo receptor NMDA (jak memantyna). Są już doniesienia, że może to pomóc w przypadkach ostrej hiperamonemii, ale wciąż trwają badania nad ich zastosowaniem u psów z encefalopatią wątrobową.
Źródła
R. Lechowski (red.), Choroby wątroby psów i kotów, Wyd. SI-MA, Warszawa 2003.
T. Monowid, K. Petrykowska, Encefalopatia wątrobowa – patogeneza, objawy i lczenie, „Magazyn weterynaryjny”, 2013/11, https://magwet.pl/25614,encefalopatia-watrobowa-patogeneza-objawy-i-leczenie?srsltid=AfmBOopC3d4eM5gSCkgr60Pkzrhk3AuuynSunPQGEwcP7tnlBu5NZIKi (dostęp: 20.01.2025).
R. W. Nelson, C. G. Couto, Choroby wewnętrzne małych zwierząt. Tom drugi, wyd. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2009.
dr Mateusz Karatysz
Opiekun buldożki Daisy, borykającej się od wielu lat z problemami zdrowotnymi. Dziennikarz, autor artykułów popularyzujących świadomą opiekę nad psami. Twórca serwisu www.epieski.pl, na którym pisze artykuły na temat zdrowia psów, żywienia, a także ras psów.
